دنیای کتاب، در سه دهه پس از انقلاب اسلامی، با مسئله چالش برانگیزی مواجه بوده است به نام «ممیزی»، که از دید بسیاری از ناشران و علاقه مندان کتاب، مقوله‌ای‌ست بحرانی و درخور توجه که کمتر بدان پرداخته شده است.

طی  ماه های گذشته، دکتر احمدی نژاد، حین مناظرات خود اذعان داشتند که وضعیت صدور مجور کتاب در دولت نهم، با کاستی هایی مواجه بوده است که برای برطرف کردن آن پی گیری هایی انجام، و تذکراتی به  وزارت ارشاد  داده شده است.

بر آن شدیم تا درباره ی ممیزی و تغییرات مطلوب آن، از ناشرین و کارشناسان نشر، سوالاتی بپرسیم. گرچه  بسیاری چون پروین صدقیان حکاک، مدیر مسئول انتشارات گل آذین و محمد کریمی، مدیر مسئول انتشارات نیلوفر اذعان کردند به هیچ عنوان حاضر به مصاحبه و صحبت در این باره نیستند. برخی  نیز همچون حسن کیائیان، مدیر انتشارات چشمه اظهار نمودند که مصاحبه نکردن و ارائه ندادن دلیلی برای آن، حق مسلم ایشان است. عده ی بسیاری نیز، مانند علی حاجی سفیدی، مسئول انتشارات سروش از صحبت کردن پرهیز نموده و به روابط عمومی ها ارجاع دادند.

در چالش های ممیزی کتاب، تقریبا همه ی ناشرین از  طولانی بودن دوران بررسی و صدور مجوز شکایت می کنند.  سید علی کاشفی خوانساری،  کارشناس نشر در این باره  اظهار داشت: مشکل سخت گیری های بیش از اندازه ممیزی نیست، بلکه تاخیر و بی نظمی های عجیب و غریبی است که اتفاق می افتد و موجب معلق ماندن کتاب ها می شود. مهمترین کار نظم بخشیدن به کار است  به طوری که ناشر بتواند پیش بینی کند کتاب چند روز معطل خواهد ماند.

حجت السلام جعفر پژوم، مدیر مسئول انتشارات سایه، نیز با اشاره به این مطلب گفت:مدت زمانی که صرف صدور مجوز می شود نه از لحاظ مادی به صرفه است نه از لحاظ معنوی! کتابی که پدید می آید، همانند نوازدی است که نویسنده انتظار تولد او را می کشد. برخی از کتاب ها متناسب با نیاز روز جامعه است و طولانی شدن زمان صدور مجوز، موجب می شود فصل آن کتاب بگذرد.

هرچند تعداد اندکی از ناشرین مانند علیرضا رجائی، مدیر مسئول انتشارات گام نو، روند ممیزی را در سال جدید مثبت ارزیابی کردند. رجائی اذعان داشت: خوشبختانه در  سال جدید، در حوزه کتاب، گشایش هایی به چشم می خورد. سرعت صدور مجوز بهتر شده است و توانسته ایم با اصلاحات و پی گیری ها، برای کتبی که قبلا فیلتر شده اند، به طور بی سابقه در کمتر از یک هفته! مجوز بگیریم.

اعظم کیان افراز، مدیر مسئول انتشارات افراز، نیز روند فعلی ممیزی را خوب ارزیابی کرد و گفت: عموما وقتی مدیریت تغییر می کند، زمانی صرف می شود تا کارها روی غلتک بیفتد؛ اما خوشبختانه امسال روال ممیزی، تغییری نکرده است.  روال کارها، مشابه قبل است و ناشرین سردرگم نشده اند.

گرچه محمد جواد مرادی نیا، کارشناس و مدیر نشر، اعتقاد دیگری دارد. وی اذعان داشت: مشکل اساسی ممیزی کتاب این است که ما از مدیران اجرایی حوزه ی فرهنگ انتظار برنامه ریزی و سیاست گذاری داریم  که کاملا نابه جا و اشتباه است. زیرا حجم مشغله ای که در حوزه اجراست، فرصت تفکر را از مدیران فرهنگی کشور می گیرد.

وی اعمال فیلتر کتاب را ناکارامد خواند و گفت: آیین نامه ای که مبنای کار مدیران اجرایی کتاب است، در آخرین سال جنگ و متناسب با مقتضیات آن زمان، توسط  شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است. دورانی که جایگاه کتاب بسیار تاثیر گزار بوده و مخاطبان فراوانی داشته است. در حالی که امروزه، با گسترش رسانه ها و باز شدن فضای فکری جامعه، جایگاه کتاب نازل شده و اعمال فیلتر، مانع نشر افکار و اندیشه غیر دلخواه نیست و باید به دنبال فرهنگ سازی بود.

برخی از ناشرین، چون بهروز عطایی، مدیر مسئول انتشارات عطایی، راه حل مشکلات ممیزی را در سپردن مسئولیت کار به ناشرین می دانند. وی گفت: بهتر است مسائل نشر، تماما به اتحادیه نشر سپرده شود. مانند مطبوعات که دادگاه های خاص خود را دارند، برای ناشرین هم قوانینی خاص این صنف تصویب شود و شاکیان به این دادگاه ارجاع داده شوند.

حجت السلام پژوم راه حل این موضوع را بهره گیری از کارشناسان خبره می داند. وی اذعان داشت: بعد از گذشت سی دهه، ناشرین می دانند نظام  مقدس جمهوری اسلامی، با چه مخالف است و با چه موافق، بهتر است ممیزی را به ناشرین بسپارند و  مسئولیت عواقب با خود ناشر باشد. اگر هم قرار است همچنان تحت اختیار دولت بماند، حداقل از کارشناسانی استفاده کنند که با الفبای کتاب آشنا باشند و صرفا به خاطر تعدادی کلمات، کتاب ممیزی نشود.

برخی دیگر، چون مرادی نیا معتقدند، ممیزی و قوانین آن نیازمند بازنگری است. وی تصریح کرد: جهان با سرعت بالایی در حال پیشرفت و تغییر است و ایجاب می کند آیین نامه ی کتاب مکرراً مورد باز نگری قرار گیرد. نیاز است تا گروهی مرکب از کارشناسان خبره که با کتاب، صنعت چاپ، اقتصاد نشر، محتوای کتاب، جریانات فرهنگی و سیاسی روز جامعه و نیازهای مخاطبین آشنا باشند، و چند تن از مقامات اجرایی حوزه فرهنگ این آیین نامه را با توجه به مقتضیات زمان بازبینی کنند.

ممیزی کتاب ، خود داستانی دارد پر فراز و نشیب و هنوز هم بسیاری از مخاطبین و ناشرین وجود ممیزی را به چالش می کشند و مسئله ی بودن یا نبودن آن را مطرح می کنند. رجائی  معتقد است ممیزی پدیده مقبولی نیست و خاطر نشان کرد: وجود نهادی ناظر،  برای کسانی که بلوغ یافته ترین بخش جامعه، یعنی بخش فرهنگی، هستند اتلاف منابع و امری ناشایست است. برای حفظ مسائل اعتقادی و عرفی جامعه، باید به اشکال دیگری اندیشید.

درخور توجه است که وقتی از مسئولین امر جویای وضعیت ممیزی و روند آن می شویم، از مصاحبه اجتناب می کنند. محمد اللهیاری فومنی، سرپرست موقت اداره‌کل امور کتاب و کتابخوانی، از ارائه هر گونه پاسخی خودداری کرد و صرفا گفت: ما تلاش کرده ایم امور به منوال قبل پیش برود و راجع به اداره کتاب مصاحبه ای انجام نمیدهم.

اللهیاری فومنی افزود: اداره‌کل امور کتاب و کتابخوانی ، مجری برنامه های دولت است و سیاست گذاری نمی کند. ما مجری قوانینی هستیم که وضع شده است و تلاش می کنیم شرایط را برای ناشرین تسهیل کرده و نقایص احتمالی را برطرف کنیم.